ریزگرد: تعریف؛ مشکلات و راه کارها
بررسي علل پيدايش ريزگردها
سرزمينهاي خشك و نيم خشك و عرصههاي بياباني، پيوسته با پديده فرسايش
بادي روبرو هستند. گاهي عوارض اين پديده سطح وسيعي از اين مناطق را تحت
تاثير قرار ميدهد و دامنه اثرات آن، از جمله جابجايي ريزگردها، حتي به
نقاط مرطوب و عرضهاي شمالي كرهزمين هم كشيده ميشود.
كشور ايران
به دليل موقعيت جغرافيايي و قرارداشتن در روي كمربند خشك كره زمين پيوسته
از آثار فرسايش بادي چه با منشأ داخلي يا خارجي متاثر بوده است و اين رخداد
اغلب خسارات و صدماتي را به منابع زيستي، اقتصادي ـ اجتماعي و حتي فرهنگي
وارد كرده است. اگرچه رخداد فرسايش بادي در كشور سابقه ديرينهاي دارد، اما
در سالهاي اخير بنا به مجموعه عوامل و دلايلي اعم از مسائل طبيعي نظير
وقوع خشكساليها و تغيير شرايط اقليمي يا اثر عامل انساني نظير مديريت
نادرست منابع آب، خاك، پوشش گياهي و بهرهبرداري ناپايدار از منابع اراضي،
عوارض پديده فرسايش خاك تشديد شده است.
شدت اين امر به ويژه در
قسمت انتقال ذرات ريزخاك و ريزگردها كاملاً مشهود است و از اين رهگذر
زيانهاي فراواني به كشور تحميل شده است كه بارزترين وجه آن را ميتوان در
تكرار غبار آلودگي هوا و افزايش شدت آن به ويژه در مناطق غرب كشور و
پيامدهاي ناشي از آن مشاهده كرد.
ماهيت و منشأ ريزگردها
در سالهاي اخير تعداد تكرار و شدت وقوع ريزگردها در كشور ما آن را به يك
معضل زيستي، اقتصادي ـ اجتماعي و فرهنگي تبديل كرده است و همزمان نظرهاي
مختلفي توسط نهادها و سازمانهاي مسئول و غيرمسئول درباره آن اظهار و
راهبردها و راهكارهاي گوناگوني اعم از علمي و منطقي يا غيرعلمي براي مقابله
يا تعديل آثار زيانبار آن ارائه شده است.
آنچه كه در اين بحث به
طور مشخص مورد توجه قرار دارد، ريزگردهايي است كه عموماً مناطق غرب و جنوب
غربي كشور را تحت تاثير قرار ميدهد و در يك دهه اخير تكرار وقوع آنها به
شدت افزايش يافته است.
واقعيت آنست كه منشأ ظهور پديده ريزگردها
در جهان به عنوان بخشي از آثار و عوارض فرسايش بادي، عموماً مختص مناطق خشك
و نيمه خشك است، اگرچه دامنه اثرات آن ممكن است بخشهاي وسيعتري از كره
مسكون، حتي مناطق مرطوب و نيمه مرطوب را هم در برگيرد.
ذكر اين
نكته ضروري است كه هر فرايند فرسايش خاك اعم از فرسايش آبي و بادي، شامل سه
مرحله جدا شدن ذرات خاك از بستر، انتقال و رسوب است. در پديده فرسايش بادي
ذرات تشكيل دهنده خاك پس از جدا شدن از بستر خود بسته به قطر آنها، عموماً
به سه شكل جابجا ميشوند: حركت خزشي كه بزرگترين ذرات تشكيل دهنده خاك از
جمله شنهاي درشت و ريگها را شامل ميشود، حركت جهشي كه عموماً مختص
جابجايي دانههاي ماسه است. دامنه اين جابجايي در بادهاي معمولي چندان
گسترده نيست و ارتفاع برخاستن ماسهها هم محدود است و اغلب در بادهاي
معمولي از چند متر تجاوز نميكند. اين ذرات عموماً در برخورد با موانعي يا
كاسته شدن از شدت و سرعت باد، رسوب ميكنند و تل ماسهها يا تپههاي
ماسهاي منفرد يا بهم پيوستهاي را تشكيل ميدهند. در كشور ما عموماً اين
عوارض به نام تپههاي شني يا ريگ روان نامگذاري شده است.
نوع
سوم، جابجايي ذرات خاك به صورت تعليقي است. در اين نوع حركت، ذرات بسيار
ريز خاك پس از برخاستن از زمين به سبب سبكي فوقالعاده و سطح ويژه زياد،
بهصورت معلق مدتها در هوا باقي ميمانند.
و در صورت وجود
جريانات مساعد جوي، گاهي صدها يا هزاران كيلومتر مسافت را طي ميكنند و تا
ارتفاعي بيش از چند هزار متر از سطح زمين گسترش مييابند و در مسير خود
ميتوانند دشتها و كوهستانها حتي درياها را در نوردند و از كشوري به كشور
ديگر و حتي از قارهاي به قارهاي ديگر منتقل شوند.آنچه كه امروز به نام
پديده ريزگردها در كشور ما مصطلح شده، ناشي از جابجايي و حركت ذرات ريز و
بسيار ريز تشكيلدهنده خاكها به صورت معلق تحت تأثير طوفانها و جريانات
هوايي است.
نتايج بررسيهاي انجام شده حاكي از آنست كه عمدهترين
منشأ به وجود آورنده ريزگردهاي سالهاي اخير در جنوب غرب و غرب كشور،
عموماً مبدأ خارجي داشته و قسمتهايي از سرزمينهاي كشور عراق، سوريه و
عربستان است اگرچه كشور ما با پديده ريزگردها يا طوفانهاي گرد و غبار كه
اغلب منشأ داخلي دارد هم روبروست، ولي اين پديده بيشتر محلي بوده و از نظر
زماني هم نسبتاً كوتاه مدت است.
مطالعات نشان ميدهد كه در چند
سال گذشته پديده ريزگردها بسياري از استانهاي كشور يا حداقل مناطقي از
آنها را تحت تأثير قرار داده است. طبق گزارشات رسمي در حال حاضر 22 استان
كشور با شدت و ضعفهاي متفاوت، تحت تأثير اين پديده قرار دارند كه حداقل 20
استان از اين مناطق در شمال غرب، غرب، جنوب غرب، جنوب و بخشهايي از نواحي
مركزي كشور قرار گرفتهاند.
در يك دهه اخير علاوه بر گسترش مناطق
تحت تاثير پديده ريزگردها در كشور، تعداد و شدت آنها هم به نحو قابل
ملاحظهاي افزايش يافته است، بهعنوان مثال بين سالهاي 81 الي 88 تعداد
روزهاي همراه گرد و غبار در شهرستان كرمانشاه از 25 مورد به 108 مورد و در
شهرستان سرپل ذهاب از 17 به 149 مورد افزايش يافته است. استان خوزستان هم
شرايط مشابهي دارد. به طوري كه طبق آمار، تعداد رخدادهاي طوفان گرد و غبار
در خوزستان از سال 81 الي 87 از 10 مورد به 55 مورد افزايش يافته است.
خسارتهاي ناشي از گردوغبار
*تعطيلي عمومي شهرها و تعطيلي مدارس به دفعات مكرر
*تعطيلي فرودگاهها، كارخانجات، صنايع و...
*خسارت به منابع آبي، منابع انرژي
*افزايش بروز بيماريهاي متعدد تنفسي، ريوي، چشمي و پوستي
* تخريب اراضي كشاورزي، مراتع و جنگلها به ويژه جنگلهاي ناحيه زاگرس
*كاهش توليدات محصولات كشاورزي، دامي و زنبورداري
*تشديد انگيزه مهاجرت از مناطق تحت تأثير به نقاط ديگر
گردو غبار علاوه بر اقليم منطقه، بر محيط زيست و سلامت مردم هم تأثيرگذار
است. همچنين علاوه بر تأثير بر تابش طول موج بلند، بر طول موج كوتاه طيف هم
مؤثر است.
در نواحي با فرسايش خاك زياد گرد و غبار بهعنوان يك
آلودهكننده عمده، كيفيت هوا را كاهش ميدهد و سلامتي انسانها را به خطر
مياندازد. گردوغبار منجر به افزايش بيماريهاي مننژيت، تب دره، آسم،
عفونتهاي چشمي، بيماريهاي ويروسي و صدمه به DNA سلولهاي پوست و ريه
ميشود. بهعلاوه اين پديده بر ميزان كوچ و زادآوري پرندگان، شرايط
زيستگاهي حيات وحش و كاهش ميزان رويشهاي علفي و تنوع گياهي اثرگذار است.
همچنين گردو غبار باعث كاهش كيفيت آب و سلامت هوا شده، بر روند رشد گياهان
تأثير منفي داشته و شرايط رويشگاهي را با تنگناهاي متعددي روبرو ميسازد.
وقوع پديده گردوغبار در كشور، علاوه بر وضع سرزمين، آبهاي منطقه و شرايط اقليمي از عوامل زير هم تأثير ميپذيرد:
ـ ناپايداري جوي و وزش باد شديد در صحراهاي عربستان، عراق، كويت و سوريه
ـ تخريب مناطق جنگلي و مرتعي و تغيير نامناسب كاربري اراضي در كشور عراق و داخل كشور
ـ مديريت نامناسب منابع آب سطحي و زيرزميني (خصوصاً در مناطق مرزي)
ـ تكرار و تشديد خشكساليها
ـ تغيير در فرهنگ كار و زندگي ساكنان دشتهاي رسوبي و عرصههاي تالابي در منطقه
ـ كمآبي و خشك شدن خورها و تالابهاي منطقه
ويژگيهاي پديده گرد و غبار
كشور ما در گذشته به اشكال متفاوتي از پديده گرد و غبار منطقهاي تأثير
گرفته است، اما توفانهاي گرد و غبار رخ داده در چند سال اخير در منطقه از
نظر ويژگيهايي مانند غلظت، اندازه ذرات معلق و تداوم دوره زماني از موارد
مشابه قبلي متمايز است.
به طوري كه در گذشته معمولاً متوسط سالانه
رخداد حدود 15 روز يا كمتر بود، ولي در حال حاضر در حد 100 روز و يا بيشتر
هم گزارش ميشود.
وسعت منطقه تحت تأثير هم ابتدا از خوزستان و
بوشهر شروع شد، ولي در سالهاي اخير به مناطق جنوب غرب، غرب، و شمال غرب
كشور و در مناطق مركزي گسترده شده است.
همچنين معمولاً چنين پديدهاي به فصل گرم سال محدود ميشود، ولي در سه سال اخير در فصل زمستان هم وقوع اين پديده گزارش شده است.
براساس يك پژوهش، ميانگين سالانه غلظت كل ذرات معلق TSP و ذرات كوچكتر و
مساوي ده ميكرون PM10 در سال 1389 در اهواز به ترتيب برابر با 1464 و 1027
ميكروگرم در مترمكعب است. در اين پژوهش 81 روز نمونهبرداري انجام گرفته
است كه 26 روز وضع عادي و 55 روز گرد و غباري بوده است.
عوامل بروز
عمدهترين علل وقوع پديده گرد و غبار به ويژه در غرب ايران و در منطقه در
سالهاي اخير را ميتوان ناپايداري جوي در صحراهاي عربستان، عراق، كويت و
سوريه، كمبارشي شديد و رخداد خشكساليهاي متوالي با شدت و وسعت بالا در
منطقه، فقدان پوشش گياهي مناسب و كاهش سريع آن در سالهاي اخير دانست و
علاوه بر آن كاهش بارندگي و ميزان رطوبت هوا و خاك،
تخريب مناطق
جنگلي و مرتعي دركشورهاي منطقه، تغييرات فشار هواو وزش باد شديد از سمت
بيابانهاي كشورهاي عراق و عربستان، تغيير در كاربري اراضي، تغيير در
مديريت منابع آب سطحي وزيرزميني (خصوصا در مناطق مرزي) و رخداد جنگ و ايجاد
ناامني و تغيير در فرهنگ كار و زندگي مردم عراق را هم بايد به آنها
افزود.
يكي از مهمترين علل رخداد اين پديده تغيير كاربري اراضي و
تغيير در وضع زمين است كه به واسطه جنس و رطوبت خاك، پوشش گياهي و تأثير
كوهستان ايجاد ميشود. علت دوم نوع رفتار در مديريت منابع آب است ك احداث
سد، انحراف مسير رودخانه و برداشت بيرويه آب ميتواند در ايجاد اين پديده
مؤثر باشد و علت سوم شرايط جوي واقليمي از جمله خشكسالي وجود زمينههاي
مساعد، وزش بادهاي شديد روي بيابان، حركت صعودي هوا و وجود جريانهاي
فوقاني است
